Speeksel, vloeibare alleskunner

Onze grootmoeders wisten de kracht van speeksel al te waarderen. Nauwelijks had je je als kind ergens gestoten, of oma stond al met wat spuug gereed. En tegenwoordig jaagt de politie met speekseltesten op criminelen. Terwijl artsen ons speeksel onderzoeken op nieuwe sporen van kanker of een burn-out. Speeksel is een ware alleskunner.

Hoe we speeksel aanmaken

Bij het aanmaken van speeksel zijn twee soorten speekselklieren betrokken:

  • de kleine speekselklieren in het mondslijmvlies;
  • de grote speekselklieren: voor het oor, onder de kaakhoek en onder de tong

Speeksel kan slijmerig of vloeibaar zijn, afhankelijk van welke speekselklier op dat moment actief is.

Taken van speekselklieren in de mond?

Tot anderhalve liter per dag produceren onze speekselklieren van deze vloeibare alleskunner. Speeksel is goed voor onze tanden. Die hebben het immers nodig als bescherming tegen tandbederf. Vooral na het nuttigen van zure dranken en zoetwaren is speekselvloed belangrijk. Het brengt mineralen als fluoride en calcium terug naar het tandglazuur. Zo blijft het natuurlijke afweersysteem van de tand intact. Het vermindert dus het risico op cariës.

Welke andere taken heeft speeksel?

Terwijl we ons na het ontbijt op weg naar ons werk begeven, spoelt speeksel voedselresten weg. Voedselresten die bacteriën zo graag in de mond aantreffen. Van deze zelfreinigende werking krijgen we niets mee. Maar het is belangrijk om schadelijke tandplaque te voorkomen. Dat kan immers ontstekingen veroorzaken. Wat speeksel nog meer doet?

 

  • speeksel houdt de mondholte vochtig. Het maakt daardoor spreken, kauwen en proeven gemakkelijker;
  • het werkt als een buffer voor schadelijke zuren;
  • spuug bevordert de wondgenezing;
  • ook vergemakkelijkt speeksel de eerste vertering van voedsel;
  • en zoals al aangegeven: speeksel heeft een reinigende werking in de mond.

Hoe speeksel onze smaak beïnvloedt

Speeksel beïnvloedt onze gezondheid ook nog op andere wijze. Ook daar krijgen we niet altijd iets van mee. Velen van ons lusten geen broccoli, spruitjes of cichorei. Dat hoeft niet noodzakelijk te wijten te zijn aan een persoonlijke afkeer van groenten. Het kan ook te maken hebben met het speeksel. Onderzoekers hebben namelijk ontdekt dat ons smaakgevoel ook afhangt van de samenstelling van het speeksel. Volgens die theorie bepalen eiwitten in het speeksel hoe intens we iets proeven.

Onze smaak past zich aan

Vooral op bittere levensmiddelen reageert onze tong heel gevoelig. Daarvoor zorgen ongeveer 25 ‘bitterreceptoren’. Ter vergelijking: voor de smaak van “zoet” heeft men tot dusver slechts één receptor gevonden. Dit heeft te maken met de evolutie. Onze vroegste voorouders moesten bij het verzamelen van fruit en planten onderscheid kunnen maken tussen giftig en niet giftig. En omdat de meeste giftige stoffen bitter smaken, heeft zich hun smaak daarop aangepast. Conclusie van de onderzoekers? Het lichaam past zich aan om negatieve gevoelens bij het eten van bitter voedsel te compenseren. Wat betekent dit voor degenen die broccoli, spruitjes en cichorei verafschuwen? Dat ze alleen maar lang genoeg moeten volhouden. Uiteindelijk zal het lichaam ervoor zorgen dat het hen wél smaakt.

Hoe speeksel risico op een burnout verraadt

Wetenschappers slagen er steeds weer in om nieuwe geheimen van speeksel te ontrafelen. Vooral de uitwerking van de mond op de rest van het lichaam is boeiend. Zo kan men het risico op een burn-out vrij nauwkeurig bepalen via een speekseltest. Het anti-stress-hormoon cortisol geeft namelijk informatie over het vermoeidheidssyndroom.

Cortisolniveau meten met speekseltest

Men scheidt het hormoon cortisol vooral af na het ontwaken. Het helpt onder meer de bloedsomloop op gang:

  • bij gezonde mensen zakt het in de loop van de dag weer terug. ’s Avonds is bij hen bijna geen cortisol meer meetbaar;
  • anders is dat voor mensen die constant onder stress staan. Om aan voortdurende belasting en stress het hoofd te bieden, houdt het lichaam het cortisolniveau hoog. Ongeacht het dagritme is het voor de betrokkenen moeilijk om dat niveau te verminderen. Dat cortisolniveau kan men met een speekseltest bijna 100 procent nauwkeurig meten.

Speeksel verlicht pijn en geneest wonden

Onze grootmoeders hoefden geen onderzoeksresultaten te lezen om te weten dat spuug helpt tegen pijn. Of het nu de steek van een insect, een buil of een snee in de vinger was, speeksel hielp als het kind schreeuwde. En grootmoeders theorie van de pijnstillende spuug is helemaal niet zo vergezocht. Want ons speeksel bevat inderdaad de natuurlijke pijnstiller opiorfine. In dierproeven werkte deze stof zes keer beter dan morfine!

Speeksel verdooft niet alleen de pijn maar geneest ook

En wil je grootmoeder een plezier doen? Dan kan je haar de resultaten van een universitair onderzoek voorleggen. Speeksel verdooft niet alleen de pijn, maar geneest ook de wonden. Dat hebben onderzoekers aan de universiteit van Amsterdam ontdekt. Een bepaald eiwit in ons speeksel, kan wonden in recordtijd genezen. Aanleiding voor het onderzoek was het feit dat wonden in de mond sneller genezen dan op de huid.

 

Speekseltesten door politie en justitie

De politie gebruikt speekseltesten al lang voor de jacht op criminelen. Zo kunnen forensische artsen met minuscule overblijfselen op bierflessen en sigarettenpeuken een genetische vingerafdruk produceren. Speekselmonsters geven niet alleen informatie over misdaden. Men gebruikt ze ook bij verkeerscontroles.

Speekseltesten voor opsporing van kanker

Misschien is de wetenschap binnenkort zo ver dat men ernstige ziekten zoals mondkanker en Alzheimer met een speekseltest kan opsporen. De eerste successen zijn er al. Zo hebben Amerikaanse wetenschappers bepaalde eiwitten en moleculen als ‘biomarkers’ van kanker ontdekt. Deze biomarkers kunnen kanker helpen detecteren voordat het verdere schade aan het lichaam veroorzaakt. Tot dusver zijn er echter geen klinische toepassingen bekend.

Hyperventilatie, adembenemend verschijnsel

Hyperventilatie is misschien wel het meest miskende ziektebeeld in onze maatschappij: het is niet erg genoeg voor opname in een ziekenhuis, maar het kan iemands leven danig ontregelen. Hyperventilatie staat voor te snel en te diep ademen, waardoor allerlei klachten ontstaan, zoals versnelde ademhaling, hartkloppingen, transpireren, en een droge mond.

Waaraan herken je hyperventilatie? 

  • Ben jij iemand die voortdurend geeuwt en zucht? 
  • Heb je vaak last van hartkloppingen en pijn in de borst? 
  • Tintelen je vingers of vingertoppen wel eens? 
  • Ben je vaak afwezig en kan je je moeilijk concentreren? 
  • Zeggen de mensen wel eens dat je zwaarmoedig bent? 
  • Ben je vaak zonder aanwijsbare reden buiten adem? 

Zo ja, dan sta je niet alleen. Meer dan één op de tien mensen lijdt in meer of mindere mate aan hyperventilatie en voelt zich ongemakkelijk bij de verontrustende symptomen die gepaard gaan met verkeerde ademhaling.

Adviezen voor wie lucht tekort komt 

De beste therapeut voor bestrijding van hyperventilatie blijkt overigens de patiënt zelf te zijn. Door gerichte training leer je hoe je door adem- en ontspanningsoefening een hyperventilatie-aanval kan afbreken en/of voorkomen.

Ontspannen helpt

Mensen die al maanden, misschien zelfs jaren, te kampen hebben met een te snelle, oppervlakkige ademhaling, vinden het doorgaans erg moeilijk om dingen van zich af te zetten en te ontspannen. Het loslaten van lichamelijke spanningen helpt bij het verdrijven van geestelijke stress, gedachten die continu door je hoofd tollen. Wie eenmaal het trucje onder de knie heeft om lichamelijk totaal te ontspannen zodra de symptomen van hyperventilatie de kop opsteken, kan de kwaal in de kiem smoren. Dagelijkse ontspanning helpt echt om je leven weer op de rails te krijgen.

Hoe vaak, hoe lang ontspannen? 

Het is belangrijk dat je regelmatig de tijd neemt om te ontspannen, want alles staat of valt met regelmaat. In het begin zal je zelf misschien niet zoveel verbetering zien. Vaak is het je omgeving die opmerkt dat je in gunstige zin verandert. Ideaal is het om vijftien tot twintig minuten in je dagschema te reserveren voor ontspanning.

Yoga en lichaamsmassage

Experimenteer met verschillende technieken op verschillende tijden van dag en week:

  • op yoga gaan is bijvoorbeeld een uitstekende manier om lichaamsbeweging, ademhaling en ontspanning te combineren; 
  • jezelf regelmatig trakteren op een rug- of lichaamsmassage door een erkend masseur, is ook een uitstekend alternatief. Want mensen die aan hyperventilatie lijden hebben vaak een stijve, gespannen bovenrug en spierknopen met pijnlijke triggers. Als die zachtjes worden gekneed en losgemaakt, kan dat een weldadig effect hebben.