“Vrij van …”: vertellen wat er niet in zit

Pasta vrij van gluten“Vrij-van…”, producten met die vermelding op de verpakking, zijn erg in trek. Nog niet zo gek lang geleden wist vrijwel niemand wat gluten waren. Inmiddels puilen de schappen van elke grote supermarkt uit van gluten- en lactosevrije producten. Producten die men vooral aanbiedt omdat ze iets niet bevatten. Het is als een nieuwe lifestyle. En de supermarkten profiteren van die hype. Neem het ze eens kwalijk. Of het nu gaat om noedels van merk A of de aardappelchips van merk B. Producten van de meest uiteenlopende aard biedt men aan met de tekst “vrij van…….”.

‘Vrij van …’- producten zijn duurder

Vrij-van-producten” kosten doorgaans 30 tot 50 procent meer dan hun standaardversies. Dat komt mede doordat de benodigde grondstoffen en ook de productiekosten duurder zijn. Ondanks dat zijn de winstmarges hoog. Door gezondheid ingegeven koperswensen, mogen kennelijk iets kosten. Er is sprake van een explosieve groei binnen een tijdsbestek van enkele jaren. Dat illustreert de dynamiek van deze “nieuwe markt”.

Nieuwe kritische consument kiest voor ‘vrij van’

De groeiende belangstelling voor dit soort producten, komt niet alleen doordat bepaalde ingrediënten niet goed verdragen worden. Mee verantwoordelijk is vooral een nieuw, kritisch type consument. Een consument die een groot wantrouwen heeft tegen industrieel gefabriceerde producten en allerlei toevoegingen daarin. De basis voor de groeiende behoefte vormen megatrends zoals:

  • individualisering;
  • gezondheid;
  • ecologie.

Culinair genieten moet meer beheersbaar worden. Met name als producten een bedreiging voor de gezondheid kunnen vormen.

Parallel met de trend voor biologische producten

Daarbij valt een zekere parallel waar te nemen met de biologische trend van enkele jaren geleden. Beide vallen onder de noemer ‘commercialisering van door gezondheid gedreven koperswensen’.

 

Niet alleen allergie en intolerantie

Met betrekking tot ‘vrij van’-producten, onderscheiden we twee groepen consumenten:

  • de groep mensen die daadwerkelijk last heeft van allergieën en intoleranties voor bepaalde voeding. Voor hen is het “vrij-van”-fenomeen een zegen;
  • daarnaast de groep die geen intoleranties kent. Een groep consumenten die melk ‘vrij van lactose’ koopt om een progressief wereldbeeld aan te hangen.

Wat die tweede groep effectief koopt, is geen melk. Het is de immateriële meerwaarde van een ‘gezonde, ecologische levensstijl’. En er is bereidheid om daarvoor meer te betalen.

‘Vrij van’, niet per definitie beter

Ook mensen zonder medisch aangetoonde allergieën gebruiken dus steeds vaker levensmiddelen met het etiket ‘vrij van’. Daaronder ook veel conventionele producten met beweringen als “suikervrij” of “vetvrij“. Ook die zijn erg populair bij gezondheidsbewuste kopers. Maar maken deze populaire  producten wel waar wat ze beloven?

Fabrikanten adverteren voor hun ‘vrij van’-producten met de belofte dat deze de gezondheid en het welzijn zullen verbeteren. Maar om de omzet van hun producten te verhogen, nemen sommige aanbieders ook hun toevlucht tot ongeoorloofde middelen:

  • de verpakking van yoghurt en andere zoete desserts vermeldt vaak ‘vetvrij’ te zijn. Veel mensen stellen dat gelijk aan ‘weinig calorieën’. Het hoge aandeel schadelijke suikers wordt echter verbloemd. Het product lijkt daardoor gezonder;
  • ook de aanduiding ‘zonder toegevoegde suikers’ op fruityoghurts en vruchtensappen, is misleidend. In plaats van de normale huishoudsuiker (sucrose) bevatten deze voedingsmiddelen fruitsiroop, moutextract of melksuiker (lactose). Vaak ook meerdere van deze zoetstoffen gecombineerd.

Allergisch voor wespensteken

Allergisch voor wespensteken zijn mensen die buitengewoon heftig reageren op de door wespen tijdens hun steek afgescheiden gif. Terwijl wespensteken ook bij mensen zonder allergie tot symptomen als zwelling en jeuk kunnen leiden, kunnen die in extreme gevallen tot de dood leiden bij personen met een allergie voor wespengif.

Allergisch voor insectenbeten

Een allergie voor insectenbeten houdt niet altijd verband met het gif van de wesp. Diverse andere insecten zoals bijen en horzels, geven tijdens het steken substanties af waarop mensen met typische symptomen kunnen reageren. Daarbij kunnen bij één persoon meerdere gelijksoortige allergieën voor verschillende insectenbeten bestaan. Naar schatting reageert ongeveer 3% van de Nederlanders overdreven heftig op insectengif.

Symptomen van wespengif-allergie

Als bij mensen slechts in geringe mate sprake is van een wespengif-allergie, valt het vaak moeilijk om een allergische reactie te onderscheiden van de allergische symptomen van een wespensteek. Er zijn echter verschillende aanwijzingen na een wespensteek, die kunnen wijzen op een wespengif-allergie:

  • rode zwellingen groter dan pakweg 10 centimeter; 
  • doorgaans houden bedoelde zwellingen meer dan 24 uur aan; 
  • genoemde symptomen beperken zich niet alleen tot de plek van de prik. 

Systemische reacties

Beperkt zich de reactie van een wespensteek niet alleen tot de plek van de prik, dan wordt die in de medische wetenschap ook wel als een zogenaamd systemische reactie aangeduid. Dergelijke systemische reacties kunnen naar gelang van de persoon in meer of minder sterke mate optreden. Voorbeelden van systemische klachten na een wespensteek zijn:

Minder heftige symptomen wespengif-allergie

Tot de minder heftige systemische symptomen van een wespengif-allergie rekent men onder meer:
een zeer sterke roodheid van de huid;
de vorming van striemen (allergie-gerelateerde zwellingen van de huid);
zwelling van oogleden en/of lippen;
misselijkheid en/of krampen.


>

Voorbeelden van ernstige systemische klachten

Treden bij de getroffenen ernstige, systemische klachten in het kader van een wespengif-allergie op, dan hebben die symptomen onder meer betrekking op hart en bloedvaten en ademhaling. Men kan daarbij denken aan:

  • kortademigheid;
  • piepende geluiden tijdens de ademhaling; 
  • hartkloppingen
  • abrupte daling van de bloeddruk; 
  • doodsangst. 

Shocktoestand als gevolg van een wespensteek

Bij zeer ernstige gevallen van een wespengif-allergie, kan zich bij de getroffen persoon een acute shock manifesteren. Zo’n shock wordt bijvoorbeeld gekenmerkt door:

  • verlies van bewustzijn;
  • blauwe verkleuring van de huid en slijmvliezen van betrokkene;
  • en in extreme gevallen kan het zelfs tot een hartstilstand leiden. 

Een bijensteek of wespensteek? 

Of het bij de allergie voor insectensteken gaat om de steek van een wesp of een bij, kan eenvoudig worden gecheckt:

  • het feit dat na de steek een angel is achtergebleven in de huid van de persoon, kan wijzen op een allergie voor bijensteken. Bijen laten in aanzienlijk meer gevallen hun angel achter na een steek, omdat de angel van een bij (in tegenstelling tot die van een wesp) met “weerhaken” is uitgerust;
  • werd de persoon gestoken terwijl hij of zij in de buurt van een afvalbak verbleef, dan is de kans groot dat de steek door een wesp werd toegediend;
  • hield zich de gedupeerde daarentegen in de buurt van een bloemenperk op toen hij gestoken werd, dan is het zeer waarschijnlijk dat de steek afkomstig is van een bij.

Toevoegingen in levensmiddelen

Wat er in levensmiddelen zit, staat niet altijd op het etiket. Fabrikanten hoeven lang niet alles te vermelden wat ze gebruiken. En wát ze noemen, is vaak moeilijk te begrijpen.

Yoghurt met aardbeiensmaak

Is aardbeien-yoghurt een yoghurt gevuld met aardbeien? Dat valt te bezien.

Het komt aan op de details:

  • zo hoeft een beker met de tekst “aardbeien-yoghurt” slechts 9 gram fruit te bevatten als de totale inhoud 150 gram is. Dat is ongeveer een halve aardbei;
  • spreekt de verpakking van een “yoghurt bereid met vruchten”, dan volstaan zelfs minder dan 6 gram, ofwel een derde van een aardbei;
  • en nog meer sjoemelen kunnen fabrikanten bij een “yoghurt met aardbeiensmaak”.

En de smaak?

Wel de smaak heeft zeker weinig van doen met de rode vrucht. Aardbeien verliezen namelijk tijdens het industriële proces hun aroma en smaak.

Daarom helpen veel fabrikanten een handje met vervangende stoffen uit het laboratorium. En ze voegen er verdere chemische helpers aan toe zoals:

  • smaakversterkers;
  • conserveringsmiddelen;
  • verdikkingsmiddelen;
  • kleurstoffen.

Wat zijn E-nummers?

Achter de E-nummers verbergen zich niet minder dan 315 additieven (toevoegingen). Die zogenaamde additieven moeten in overeenstemming zijn met de regelgeving voor voedsel-etikettering op verpakte producten en voorkomen op de ingrediëntenlijst.

Het zijn stoffen die onder meer:

  • verdikken;
  • langer houdbaar maken;
  • of kleur en smaak verbeteren.

Op dit moment zijn er in de Europese Unie 315 stoffen goedgekeurd als additieven voor levensmiddelen. Niet al deze E-nummers staan echter voor werkzame stof. Vele ervan  karakteriseren alleen verschillende varianten van een substantie.

Toevoegingen niet giftig maar omstreden

Op de verpakking moeten toevoegingen naar keuze worden vermeld met hun chemische naam of het E-nummer. De “E” staat voor Europa, de getallen erachter beschrijven op een uniforme wijze de materialen:  van E 100 voor de kleurstof kurkuma tot E 1520: voor het oplosmiddel propyleenglycol.

E-stoffen zijn in beginsel niet giftig en niet schadelijk.Maar omstreden zijn ze wel. Van sommige wordt vermoed dat ze in hoge dosering diarree of bij gevoelige personen allergieën veroorzaken.

Oppassen bij allergie of astma

Consumentenorganisaties zien bij ongeveer 50 additieven gevaren, vooral voor mensen met een allergie of met astma.

Sommige stoffen in onze voeding worden helemaal ontraden zoals  Amarant (E 123), een kunstmatig vervaardigde rode kleurstof die in bepaalde producten wordt toegelaten. De stof wordt ervan verdacht kanker te veroorzaken.